Zonnevlekken en zonnevlammen brengen het Leven op aarde soms danig in beroering. Magnetische stormen verstoren het radioverkeer en kunnen bij mensen Leiden tot irritaties, bederven soms postduivenwedstrijden, of beschadigen hoogspanningsleidingen, maar zijn ook verantwoordelijk voor het ontstaan van het geheimzinnige Noorderlicht verschijnsel en midden dit jaar wordt een sterk verhoogde zonne-activiteit verwacht.
In de vroege morgen van 1 september 1859 nam de Engelse wetenschapper Richard Carrington in zijn sterrenwacht te Surrey een geweldige activiteit op de zon waar.
Hij beschrijft op enthousiaste wijze deze gebeurtenis.
'Twee tongen helder wit Licht schoten omhoog. Ik noteerde de tijd die de chronograaf aangaf en toen ik zag dat de uitbarsting in hevigheid toenam, holde ik opgewonden weg om iemand erbij te halen die met mij getuige kon zijn van dit verschijnsel. Binnen 'een' minuut was ik weer terug op de plaats van bevindingen en constateerde tot mijn grote schrik dat het verschijnsel al sterk was veranderd en afgezwakt. Even later was ook het laatste spoortje van het verschijnsel verdwenen en hoewel ik de zon nog bijna een uur Lang observeerde, herhaalde het verschijnsel zich niet meer.'
Wat Richard Carrington als 'eerste' wetenschapper op die ochtend waarnam, was een zonnevlam. Het bleef echter niet bij deze waarneming. De volgende dag werden mensen in grote delen van de wereld verontrust door dit hoogst merkwaardige verschijnsel. In geheel Europa, Noord- en MiddenAmerika was er die nacht een zeer spectaculair Noorderlicht te zien, terwijl men vroeg in de ochtend, zonder spanningsbron, berichten per telegraaf kon verzenden. Ook nu nog worden door verhevigde zonne-activiteiten hoogspanningsleidingen beschadigd, worden radioverbindingen verbroken en worden radarinstallaties gestoord. Bijvoorbeeld een gigantische zonne-eruptie op 7 augustus 1972 zorgde er voor dat op aarde op tal van plaatsen de spanning en communicatie-middelen uitvielen. In Canada ontplofte zelf een transformator van 230.000 Volt. Ook de dierenwereld ondervindt de invloed van de zon. Naar verluidt, liep na een periode van sterk verhoogde zonne-activiteit een aldaar gehouden postduivenwedstrijd gigantisch uit de hand. Het aards magnetisch veld was zodanig ontstoord en ontwricht, dat de postduiven zich hierop niet meer konden orienteren en de weg kwijtraakten.
Algemeen wordt aangenomen dat mensen bij het toenemen van het aantal zonnevlekken ook sneller gefrriteerd worden, iets dat vooral in het wegverkeer waarneembaar is. Het aantal verkeersongelukken zou in zo'n periode van verhoogde zonne-activiteit hoger liggen dan normaal verwacht mag worden. Maar een echt nauwkeurig wetenschappelijk onderzoek is nog nooit gedaan. Wel worden op bescheiden schaal rijgedragproeven ondernomen op testbanen en onlangs zelfs nog op een afgesloten autosnelweg in de provincie Limburg. Al betrof het hier wetenschappelijk onderzoek in rijgedrag na genot van alcoholische dranken en medicijngebruik. Het is overigens wel bekend dat electromagnetische velden de gezondheid van mensen sterk kunnen beinvloeden.
Wat zijn nou zonnevlekken en zonnefakkels? De bekende Nederlandse Uranograaf (beschrijver van onze hemelstelsel) Wil Tirion en auteur van de boekwerken Sky Atlas en Uranometrie, legt uit hoe zonnevlekken ontstaan: 'De zon bezit net als de aarde magnetische veldlijnen die van Zuid- naar Noordpool lopen. Op aarde behouden deze lijnen meestal hun positie, maar op de zon worden ze bij de evenaar langzamerhand uitgerekt. De zon draait namelijk door haar gasvormige toestand bij de evenaar aanzienlijk sneller om haar as dan bij de Zuid-Noord-polen. De veldlijnen wikkelen op een gegeven moment zelfs als koorden om de gehele zon heen en breken op enkele plaatsen door de oppervlakte heen en vormen dan magnetische lussen. Deze plaatsen zijn minder in hitte uitgedrukt minder heet dan de omgeving en de zonnevlekken zijn donkerder van kleur. In de buurt van deze plaatsen hopen zich dan ongelofelijke hoeveelheden energie op. Deze opgehoopte energie vormt een magnetische boog, die steeds onstabieler wordt. Uiteindelijk volgt dan een explosie van opgehoopte energie, een zonnevlam, waarbij röntgen- en gammastralen, alsook hoogenergetische deeltjes met een snelheid van zo'n 4 miljoen kilometer per uur de onmetelijke ruimte worden ingeslingerd. Het aards magnetisch veld wordt door deze krachtige, magnetische stormen verstoord. Het bombardement van deze hoogenergetisch geladen deeltjes kan dan plotseling spanningen opwekken in electrische circuits van zenders, ontvangers, computers en het radioverkeer/verbindingen verstoren. Onder invloed van deze hoogenergetische deeltjes worden de atomen in de bovenste hemellagen van onze atmosfeer sterk beinvloed en zenden dan naar de aard van hun samenstelling groen of rood licht uit. Het geheimzinnige poollicht is dan tot op grote afstand zichtbaar.'
Het aantal vlekken op de zon varieert in de loop van de jaren erg sterk. Eenmaal in de elf jaar, om precies te zijn na 11,2 jaar, is er een maximum aan zonne-activiteit, waarna de magnetische veldlijnen zich ontwarren en hun oude positie weer kunnen innemen. De 11-jaar cyclus begint dan weer opnieuw. Eenmaal in de 22 jaar verandert de zon ook nog eens van polariteit. Wat dus eens de magnetische Noordpool was, is dan na 22 jaar opeens de Zuidpool geworden. Het Amerikaanse Bureau voor Oceanografisch en Atmosferisch Onderzoek heeft kunnen vaststellen dat de climax in zonne-activiteit de laatste decennia zeer snel stijgt en sneller dan ooit voor mogelijk werd gehouden een aanneembaar was. De onderzoekers van dit bureau verwachten dit jaar 1990 ongewone erupties. Volgens Jim Shirley, sterrenkundige aan de Universiteit van California, reageert de zonne-activiteit sterk op de positie van de negen planeten die met wisselende kracht aan het zwaartepunt van ons zonnestelsel trekken. Jim Shirley heeft in de geschiedenis twee perioden kunnen isoleren, waarin de zon sterk door de planeten werd beïnvloed.
Daarvan was sprake tussen jaartallen 1623-1633 en de jaartallen 1810-1812.
Het merkwaardige was dat er juist in deze perioden op aarde hevige vulkaanuitbarstingen voorkwamen en ook de gemiddelde temperatuur van de lucht aanzienlijk lager was dan normaal. Andere onderzoekers zijn echter van mening dat het binnenste van de zon een soort interne kiok herbergt die verantwoordelijk is voor de wetmatigheid van de cycli. Er is nog veel van de zon te leren over zaken die we nog steeds niet weten. Maar als uw telefoon, computer, ontvanger of tender uitvalt, of het kamerlicht soms flikkert, of uw postduiven ergens anders overnachten en de mensen wat sneller geIrriteerd zijn, dan is de oorzaak te vinden in de verhoogde zonneactiviteit.
Wat is een zonnevlek, zonnevlam, zonnefakkel, protuberans of zonnewind.
Zonnevlekken zijn plaatsen op de zon die plusminus 1500 graden celcius kouder zijn dan de oppervlakte van de zon zelf, waardoor ze donkerder van kleur zijn. Het zijn gebieden van grote magnetische activiteiten en deze kunnen soms wel een oppervlakte bestrijken van tienmaal de oppervlakte van onze aarde. In een cyclus van plusminus 11 jaar nemen ze in aantal toe.
Zonnevlammen zijn uitbarstingen op de zon, waarbij een grote hoeveelheid energie op explosieve wijze vrijkomt in de vorm van straling. Hierbij kan een gasmassa uit de zon worden uitgestoten, die het aards magnetisch veld verstoort. De zonnewind wordt dan heviger en veroorzaakt ondermeer spanningen in electrische geleiders. Zonnevlammen of zonnefakkels ontstaan in de directe nabijheid van zonnevlekken en begeleiden de zonnevlekken in hun 11,2-jarige cyclus.
Protuberans zijn aan de rand van de zon te vinden tijdens een totale zonsverduistering en geven enorme waaiers van gloeiend waterstofgas te zien. Deze lusvormige uitbarstingen, protuberansen, kunnen een hoogte van een half miljoen kilometer bereiken en hebben een zelfde uitwerking op aarde als de zonnevlammen. Rustende protuberansen kunnen maandenlang bestaan en zijn dan als heldere lichtbogen langs de zonnerand zichtbaar. Hun levensduur varieert van enkele dagen tot soms wel enkele maanden. Hun invloed op aarde is gering. Actieve protuberansen worden met een snelheid van plusminus 3,8 miljoen kilometer per uur de ruimte in geslingerd.
Zonnewind is een stroom van deeltjes die voortdurend uit de corona (witte krans om de zon) vanuit de zon naar buiten stromen. In de buurt van de aarde bevat een normale zonnewind 10 tot 100 deeltjes per cm3, met een snelheid van 300 tot 500 kilometer per seconde. Na een periode met zonnevlammen bevat de zonnewind veel deeltjes per cm3 en loopt de snelheid op van 1000 tot 3000 kilometer per seconde. De vorm van het aards magnetisch veld wordt door de druk van deze magnetische storm vervormd en dit geeft op zich dan aanleiding tot storingen in electrische circuits en veroorzaakt het bekende poollicht.
Tot slot: kijk nooit rechtstreeks of met een verrekijker in de zon. Uw ogen kunnen onherstelbaar worden beschadigd. De zon kan slechts met een speciaal daartoe aangeschafte en beveiligde apparatuur worden bekeken.
Antoon Oort, PA2YZA.