Rob's web

Home - Muziek - Toonladders


Een toonladder is een stijgende of dalende opeenvolging van toonhoogten, meestal bestaande uit de diatonische tonen van een octaaf (muziek). Een toonladder kan ook gedefinieerd worden als een opeenvolging van bepaalde intervallen ofwel toonafstanden. Toonladders worden in de Westerse muziektheorie veelvuldig toegepast en bestudeerd, maar ook bijvoorbeeld de Arabische moqqaam, de Turkse makam en de Indiase thaat maken gebruik van toonladders. De meeste toonladders hebben dezelfde structuur in elk voorkomend octaaf. Er bestaan echter toonstelsels waarin de structuur voor verschillende octaven anders is. Voorbeelden: moderne composities, alsmede enkele niet-westerse (al dan niet microtonale) stelsels.

Benaming der stamtonen

Relatief

In het relatieve systeem wordt een toonladder met do, re, mi, fa, so, la, si (of ti), do aangeduid, waarbij elke notennaam niet aan een vaste toonhoogte gekoppeld is. Het do-re-mi representeert de prototypische majeurladder, en kan op elke toonhoogte gezongen worden. De relatieve intervallen tussen de verschillende tonen blijven echter in alle gevallen gelijk, ongeacht de toonhoogte van de 'do'. Zo is bijvoorbeeld de afstand van 're' naar 'mi' altijd een grote secunde, maar de 're' kan elke willekeurige frequentie hebben in toonhoogte. In sommige landen, waaronder Frankrijk wordt het 'do-re-mi'-systeem, zeker in het muziekonderwijs, als absolute benaming gebruikt.

Absoluut

In het absolute systeem is de toonhoogte altijd gerelateerd aan de benaming van de tonen van de toonladder door middel van de alfabetletters 'a' tot en met 'g'. Voorbeeld: de toonladder van D-groot: d, e, fis, g, a, b, cis, d. Bij een absolute toonladder is (wel afhankelijk van de stemming) aan de benaming van de tonen dus een "vaste" toonhoogte gekoppeld. In het voorbeeld van D-groot zouden we dus met het relatieve systeem nog steeds zeggen: do-re-mi-fa-sol-la-si-(do), waarbij dan de 'do' voor 'd' staat, de 're' voor 'e', de 'mi' voor 'fis', etc.

In sommige landen, waaronder Frankrijk en België wordt het 'do-re-mi'-systeem als absolute benaming gebruikt. Dan wordt de absolute toon 'c' aangegeven door de toon 'do'. Zo spreken de Fransen over Re Majeur als ze de toonladder D groot in het absolute systeem bedoelen.

Toonladders met 12 gelijke intervallen

In de onderstaande tabel zijn alle ladders voorzien van een speelvoorbeeld in C. Dit maakt het makkelijker om het met de stamtoonladder te vergelijken.

De eerste zeven toonladders in de tabel noemen we de kerktoonladders. Deze komen ook in andere muziekculturen, zoals de indiasche en klezmer. Indien u namen van indiasche of klezmer toonladder mist komt dat omdat deze ook gelijk is aan een kerktoonladder.

NaamIntervallen t.o.v. majeurladderVoorbeeld in C
Lydisch1, 2, 3, #4, 5, 6, 7c, d, e, fis, g, a, b
Ionisch / majeur1, 2, 3, 4, 5, 6, 7c, d, e, f, g, a, b
Mixolydisch1, 2, 3, 4, 5, 6, b7c, d, e, f, g, a, bes
Dorisch1, 2, b3, 4, 5, 6, b7c, d, es, f, g, a, bes
Aeolisch / mineur oorspronkelijk1, 2, b3, 4, 5, b6, b7c, d, es, f, g, as, bes
Frygisch1, b2, b3, 4, 5, b6, b7c, des, es, f, g, as, bes
Lokrisch1, b2, b3, 4, b5, b6, b7c, des, es, f, ges, as, bes
Mineur harmonisch1, 2, b3, 4, 5, b6, 7c, d, es, f, g, as, b
Mineur melodisch1, 2, b3, 4, 5, 6, 7c, d, es, f, g, a, b
Zigeuner balkan1, 2, b3, #4, 5, b6, 7c, d, es, fis, g, as, b
Zigeuner iberisch, Bhairav1, b2, 3, 4, 5, b6, 7c, des, e, f, g, as, b
Zigeuner noord Afrika1, b2, 3, 4, b5, 6, b7c, des, e, f, ges, a, bes
Ahava raba1, b2, 3, 4, 5, b6, b7c, des, e, f, g, as, bes
Misheberakh1, 2, b3, #4, 5, b6, b7c, d, es, fis, g, as, bes
Purvi1, b2, 3, #4, 5, b6, 7c, des, e, fis, g, as, b
Mãrvã1, b2, 3, #4, 5, 6, 7c, des, e, fis, g, a, b
Todi1, b2, b3, #4, 5, b6, 7c, des, es, fis, g, as, b
Pentatonisch majeur1, 2, 3, 5, 6c, d, e, g, a
Pentatonisch mineur1, b3, 4, 5, b6c, es, f, g, as
Blues1, b3, 4, #4, 5, b7c, es, f, fis, g, bes
Blues majeur1, 2, b3, 3, 5, 6c, d, es, e, g, a
Hexatonisch1, 2, 3, #4, #5, b7c, d, e, fis, gis, bes
Augmented hexatonisch1, #2, 3, 5, b6, 7c, dis, e, g, as, b
Oktotonisch ½-11, b2, b3, 3, #4, 5, 6, b7c, des, es, e, fis, g, a, bes
Oktotonisch 1-½1, 2, b3, 4, b5, b6, 6, 7c, d, es, f, ges, as, a, b
Enneatonische1, 2, b3, 3, #4, 5, b6, b7, 7c, d, es, e, fis, g, as, bes, b
Chromatisch1, #1, 2, #2, 3, 4, #4, 5, #5, 6, #6, 7c, cis, d, dis, e, f, fis, g, gis, a, ais, b

Toonladders met 24 gelijke intervallen

Kwarttoon klarinet
Kwarttoon klarinet

De kwarttoonverdeling of het kwarttoonsysteem is een microtonaal toonstelsel waarbij het octaaf in 24 gelijke intervallen verdeeld is. De kwarttoonverdeling is dus een vorm van gelijkzwevende stemming. De tonen van de gebruikelijke gelijkzwevende stemming maken deel uit van de kwarttoonverdeling. Elk van de halve toonafstanden is dan nog eens gehalveerd.

Kwarttonen dienen niet verward te worden met kwartnoten. Een kwarttoon is een toon van een bepaalde hoogte of een interval, een kwartnoot geeft de duur van een toon aan. Met kwarttoon als een korte term voor een kwart toonafstand, wordt een interval bedoeld ter grootte van een kwart van een hele toonschrede. De zo ontstane tonen worden ook wel als kwarttonen aangeduid.

Kwarttonen worden voornamelijk toegepast in modern klassieke en avant garde composities. Een voorbeeld is de Saxofoonsonate van Edison Denisov.

Notatie

Een verhoging van een toon met een kwarttoon wordt genoteerd met een half kruis voor de betrokken noot; een verlaging met een kwarttoon door voorplaatsing van een verticaal gespiegelde mol. In het onderstaande notenvoorbeeld staan dergelijke verhogingen en verlagingen genoteerd.

De kwarttonen komen tot stand door elke halve secunde van de chromatische toonladder in twee delen te splitsen. Zo krijgen we de volgende reeks: